{"id":25497,"date":"2025-04-01T21:35:31","date_gmt":"2025-04-01T17:35:31","guid":{"rendered":"https:\/\/dia.edu.az\/?p=25497"},"modified":"2025-04-02T10:59:00","modified_gmt":"2025-04-02T06:59:00","slug":"31-mart-b%c9%99s%c9%99r-tarixinin-%c9%99n-qanli-faci%c9%99l%c9%99rind%c9%99n-biri-v%c9%99-tarixi-yaddasimizdan-hec-vaxt-silinm%c9%99y%c9%99n-soyqirimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/arxivl\u0259r\/25497","title":{"rendered":"31 Mart \u2013 B\u0259\u015f\u0259r tarixinin \u0259n qanl\u0131 faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri v\u0259 tarixi yadda\u015f\u0131m\u0131zdan he\u00e7 vaxt silinm\u0259y\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131"},"content":{"rendered":"<div data-elementor-type=\"wp-post\" data-elementor-id=\"25497\" class=\"elementor elementor-25497\" data-elementor-settings=\"[]\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-inner\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-section-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-ea8e1a9 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"ea8e1a9\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-row\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-dd36e6e\" data-id=\"dd36e6e\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-column-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-a23ba5e elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"a23ba5e\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-text-editor elementor-clearfix\">\n\t\t\t\t\t31 Mart \u2013 B\u0259\u015f\u0259r tarixinin \u0259n qanl\u0131 faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri v\u0259 tarixi yadda\u015f\u0131m\u0131zdan he\u00e7 vaxt silinm\u0259y\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-6365d83 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"6365d83\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-row\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-c4549cc\" data-id=\"c4549cc\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-column-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5fce12b elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"5fce12b\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-text-editor elementor-clearfix\">\n\t\t\t\t\t<p>Murt\u0259za H\u0259s\u0259no\u011flu<br>\nAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti yan\u0131nda D\u00f6vl\u0259t \u0130dar\u0259\u00e7ilik Akademiyas\u0131n\u0131n siyasi idar\u0259etm\u0259 fak\u00fclt\u0259sinin dekan\u0131, siyasi elml\u0259r \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru , dosent<\/p>\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-38c7fd4 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"38c7fd4\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-row\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-9dae00d\" data-id=\"9dae00d\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-column-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-9170995 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"9170995\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-text-editor elementor-clearfix\">\n\t\t\t\t\t<p>Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 d\u0259rin izl\u0259r buraxan faci\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131d\u0131r. Bu hadis\u0259, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda apard\u0131\u011f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tinin \u0259n qanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi yadda qalm\u0131\u015fd\u0131r. 1918-ci ilin 31 mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 tariximizin faci\u0259li s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n biridir v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 hadis\u0259l\u0259ridir. 31 mart \u2013 tarixi yadda\u015f\u0131m\u0131zdan silinm\u0259y\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131d\u0131r. Soyq\u0131r\u0131m\u0131 etnik, irqi, dini v\u0259 ya milli qrupun d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 sistematik \u015f\u0259kild\u0259 tam v\u0259 ya qism\u0259n m\u0259hv edilm\u0259sidir. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Qafqazda ba\u015f ver\u0259n siyasi v\u0259 h\u0259rbi prosesl\u0259r, b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259rin b\u00f6lg\u0259d\u0259ki maraqlar\u0131 v\u0259 erm\u0259ni ekstremistl\u0259rinin separat\u00e7\u0131 planlar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli q\u0259tliamlara m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 da\u015fnak-bol\u015fevik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri minl\u0259rl\u0259 g\u00fcnahs\u0131z az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 yaln\u0131z milli v\u0259 dini m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 amans\u0131zl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirmi\u015fdir.&nbsp;<\/p>\n<p>Bu hadis\u0259l\u0259rin k\u00f6kl\u0259ri daha d\u0259rin\u0259 gedir. H\u0259l\u0259 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n C\u0259nubi Qafqazda h\u0259yata ke\u00e7irdiyi k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00f6lg\u0259y\u0259 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 erm\u0259nil\u0259r yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. 1828-ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay v\u0259 1829-cu il \u018fdirn\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259l\u0259rind\u0259n sonra \u0130ran v\u0259 Osmanl\u0131 \u0259razil\u0259rind\u0259n g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 burada s\u00fcni demoqrafik d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Zamanla, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7i dair\u0259l\u0259ri b\u00f6lg\u0259d\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yerli m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcxt\u0259lif fitn\u0259karl\u0131qlar t\u00f6r\u0259tm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f, q\u0259tliamlar v\u0259 soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259ti sistemli \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir.<br>1917-ci ild\u0259 Rusiyada ba\u015f ver\u0259n inqilab v\u0259 bol\u015fevikl\u0259rin hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259li\u015fi C\u0259nubi Qafqazda siyasi v\u0259ziyy\u0259ti daha da g\u0259rginl\u0259\u015fdirdi. Bol\u015fevik h\u00f6kum\u0259tinin yerli xalqlara olan m\u00fcnasib\u0259ti qeyri-sabit idi, x\u00fcsusil\u0259 Bak\u0131 Kommunas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Stepan \u015eaumyan\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi bol\u015fevik-da\u015fnak q\u00fcvv\u0259l\u0259ri hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 alaraq m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 q\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. 1918-ci ilin mart\u0131nda ba\u015flayan q\u0131r\u011f\u0131nlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u0259kc\u0259 Bak\u0131da on minl\u0259rl\u0259 insan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, \u015f\u0259h\u0259r viran qoyuldu, m\u0259scidl\u0259r, m\u0259d\u0259ni v\u0259 tarixi abid\u0259l\u0259r da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131. Bu proses t\u0259kc\u0259 Bak\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmad\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, Qaraba\u011f, L\u0259nk\u0259ran v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli q\u0259tliamlar t\u00f6r\u0259dildi.<br>31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi yadda\u015f\u0131nda d\u0259rin iz buraxm\u0131\u015fd\u0131r. Bu hadis\u0259l\u0259r t\u0259kc\u0259 bir mill\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f v\u0259h\u015filik deyil, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq bax\u0131m\u0131ndan insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 cinay\u0259t hesab olunmal\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f b\u00fct\u00fcn soyq\u0131r\u0131m\u0131 faci\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin 1998-ci il 26 mart tarixli \u201c31 mart az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d F\u0259rman\u0131 il\u0259 31 mart tarixi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc elan edilib. M\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti 1998-ci ild\u0259 bu hadis\u0259y\u0259 siyasi v\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k 31 Mart tarixini \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc\u201d elan etmi\u015fdir. Bu g\u00fcn h\u0259r il \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 v\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 qeyd olunur, faci\u0259 qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259si an\u0131l\u0131r v\u0259 tarixi \u0259dal\u0259tin b\u0259rpa olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilir.<br>1918-ci il hadis\u0259l\u0259rinin tarixi \u0259saslar\u0131<br>31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n ba\u015f verm\u0259si t\u0259k bir hadis\u0259nin n\u0259tic\u0259si deyil, uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 formala\u015fan siyasi, iqtisadi v\u0259 etnik m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin kulminasiya n\u00f6qt\u0259si idi. XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n Rusiya imperiyas\u0131 C\u0259nubi Qafqazda g\u00fcc balans\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 erm\u0259ni \u0259halisini k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 bu \u0259razil\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131nda demoqrafik \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259dric\u0259n itirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7i dair\u0259l\u0259ri is\u0259 Rusiya v\u0259 Q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin d\u0259st\u0259yi il\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d ideyas\u0131n\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u00f6z do\u011fma torpaqlar\u0131ndan \u00e7\u0131xarma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f qanl\u0131 planlar h\u0259yata ke\u00e7irirdil\u0259r.<br>XIX \u0259srd\u0259 Rusiyan\u0131n Osmanl\u0131 v\u0259 \u0130ranla apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 1813-c\u00fc il G\u00fcl\u00fcstan v\u0259 1828-ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259l\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131ld\u0131. Bundan sonra Rusiya C\u0259nubi Qafqazda xristian elementini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u0130ran v\u0259 Osmanl\u0131 \u0259razil\u0259rind\u0259n erm\u0259nil\u0259ri k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. T\u0259kc\u0259 1828-1830-cu ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 130 mind\u0259n \u00e7ox erm\u0259ni yerl\u0259\u015fdirildi. K\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 prosesl\u0259ri sonrak\u0131 onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 d\u0259 davam etdi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 etnik nisb\u0259t d\u0259yi\u015fdirildi.<br>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7i t\u0259\u015fkilatlar\u0131 daha aktiv f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131lar. 1890-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 yarad\u0131lan \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyas\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 v\u0259 yerli m\u00fcs\u0259lman \u0259halinin m\u0259hv edilm\u0259si ideyas\u0131 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi. I D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti il\u0259 m\u00fcharib\u0259y\u0259 gir\u0259n Rusiya erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259r\u0259k onlar\u0131 Osmanl\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara c\u0259lb etdi. Erm\u0259nil\u0259r t\u0259kc\u0259 Osmanl\u0131 \u0259razisind\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 Z\u0259ng\u0259zur, Qaraba\u011f, Nax\u00e7\u0131van, \u0130r\u0259van v\u0259 Bak\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 yerli az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tdil\u0259r.<br>1917-ci ilin fevral v\u0259 oktyabr aylar\u0131nda Rusiyada ba\u015f ver\u0259n inqilablar n\u0259tic\u0259sind\u0259 imperiya da\u011f\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131. Bu v\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7i qruplar\u0131 v\u0259 bol\u015fevik q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Bak\u0131da v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini g\u00fccl\u0259ndirdil\u0259r. Bak\u0131da bol\u015fevikl\u0259rin r\u0259hb\u0259ri olan Stepan \u015eaumyan, erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 il\u0259 ittifaqa gir\u0259r\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 g\u00fccd\u0259n salmaq v\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 tam n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn planlar haz\u0131rlad\u0131.<br>1918-ci ilin mart\u0131nda Bak\u0131da m\u00f6vcud olan siyasi q\u00fcvv\u0259l\u0259r aras\u0131nda ciddi qar\u015f\u0131durma ba\u015f verdi. Mart\u0131n 30-da Bak\u0131 Soveti v\u0259 Da\u015fnaks\u00fctyun partiyas\u0131na ba\u011fl\u0131 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi h\u00fccuma ke\u00e7dil\u0259r. Bak\u0131 Kommunas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n bol\u015fevikl\u0259r bu h\u00fccumlar\u0131 \u201c\u0259ks-inqilabi q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259\u201d kimi t\u0259qdim ets\u0259l\u0259r d\u0259, \u0259slind\u0259 \u0259sas h\u0259d\u0259f az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n tamamil\u0259 \u00e7\u0131xarmaq idi. Mart\u0131n 31-d\u0259n ba\u015flayaraq \u015f\u0259h\u0259rd\u0259ki az\u0259rbaycanl\u0131 m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259ri top at\u0259\u015fin\u0259 tutuldu, y\u00fczl\u0259rl\u0259 ev yand\u0131r\u0131ld\u0131, dinc \u0259hali, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qad\u0131nlar, u\u015faqlar v\u0259 ya\u015fl\u0131lar amans\u0131zcas\u0131na q\u0259tl\u0259 yetirildi.<br>Bu hadis\u0259l\u0259r t\u0259kc\u0259 Bak\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmad\u0131, \u015eamax\u0131, Quba, Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, L\u0259nk\u0259ran v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Bu prosesl\u0259r g\u00f6st\u0259rirdi ki, 31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t\u0259 hesablanm\u0131\u015f siyas\u0259tin n\u0259tic\u0259si idi. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 yaln\u0131z milli v\u0259 dini kimliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 q\u0259tliama m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131.<br>1918-ci il mart-aprel aylar\u0131nda ba\u015f ver\u0259n soyq\u0131r\u0131m Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 unudulmaz bir faci\u0259 kimi qal\u0131r. Bu q\u0259tliam\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri t\u0259kc\u0259 insan itkisi il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r, eyni zamanda Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 apar\u0131lan etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tinin bir par\u00e7as\u0131 idi. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 minl\u0259rl\u0259 dinc \u0259hali q\u0259tl\u0259 yetirildi, evl\u0259r yand\u0131r\u0131ld\u0131, tarixi abid\u0259l\u0259r m\u0259hv edildi. Bu hadis\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n ciddi \u015f\u0259kild\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131na c\u0259hd g\u00f6st\u0259rildi. 1919-cu ild\u0259 AXC h\u00f6kum\u0259ti 31 Mart tarixini \u201cMilli Mat\u0259m G\u00fcn\u00fc\u201d elan etdi v\u0259 x\u00fcsusi ara\u015fd\u0131rma komissiyas\u0131 yaradaraq t\u00f6r\u0259dil\u0259n v\u0259h\u015filikl\u0259rin s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fdirilm\u0259sini t\u0259min etdi. Lakin AXC-nin m\u00f6vcudlu\u011fu c\u0259mi iki il s\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn bu i\u015fin n\u0259tic\u0259l\u0259ri geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131la bilm\u0259di.<br>Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 is\u0259 bu hadis\u0259l\u0259r m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 gizl\u0259dildi v\u0259 h\u0259tta az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n bu cinay\u0259tl\u0259r bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fmaq qada\u011fan olundu. Sovet ideologiyas\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r \u201cz\u00fclm g\u00f6rm\u00fc\u015f xalq\u201d kimi t\u0259qdim edilir, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n is\u0259 tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri dil\u0259 g\u0259tirm\u0259sin\u0259 imkan verilmirdi. Bol\u015fevik rejimi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Bak\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 t\u00f6r\u0259d\u0259nl\u0259rin b\u0259zil\u0259ri y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirildi v\u0259 h\u0259tta q\u0259hr\u0259man kimi tan\u0131nd\u0131lar. Sovet hakimiyy\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n tarixi faci\u0259l\u0259rini unutdurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsa da, xalq yadda\u015f\u0131nda bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n izl\u0259ri silinm\u0259di.<br>Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n sonra 31 Mart hadis\u0259l\u0259rin\u0259 tarixi v\u0259 h\u00fcquqi bax\u0131mdan \u0259dal\u0259tli qiym\u0259t verilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 x\u00fcsusi diqq\u0259t ay\u0131rd\u0131. 1998-ci ild\u0259 imzalanan 26 mart tarixli \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201df\u0259rmanla 31 Mart tarixi \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc\u201d elan edildi v\u0259 h\u0259r il d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 an\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131. Bu add\u0131m Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin tarix\u0259 v\u0259 milli yadda\u015fa sahib \u00e7\u0131xmaq irad\u0259sinin g\u00f6st\u0259ricisi idi. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 1918-ci il soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259r apar\u0131ld\u0131, tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131 v\u0259 bu hadis\u0259l\u0259r haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumatlar ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim edildi.<br>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidentic\u0259nab \u0130lham \u018fliyev d\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m verm\u0259kd\u0259 davam edir. Prezident c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tarixinin t\u0259hrif olunmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn ard\u0131c\u0131l add\u0131mlar at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131nda 1918-ci il hadis\u0259l\u0259ri bir soyq\u0131r\u0131m kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir v\u0259 bu faci\u0259nin d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259rin davam etdiril\u0259c\u0259yi vur\u011fulan\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif beyn\u0259lxalq tribunalarda bu hadis\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn diplomatik f\u0259aliyy\u0259t h\u0259yata ke\u00e7irilir. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 u\u011furlu xarici siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif s\u0259n\u0259dl\u0259r q\u0259bul edilmi\u015f, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 konfranslar v\u0259 t\u0259dbirl\u0259r t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur.<br>31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 yaln\u0131z ke\u00e7mi\u015fin bir hiss\u0259si kimi deyil, bu g\u00fcn d\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n milli kimliyinin v\u0259 tarixinin ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 kimi qal\u0131r. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti bu hadis\u0259l\u0259rin unudulmamas\u0131 v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 d\u00fczg\u00fcn \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sistemli \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Tarixi \u0259dal\u0259tin b\u0259rpas\u0131 namin\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259t, bu faci\u0259nin beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r v\u0259 h\u00fcquqi m\u00fcbariz\u0259 1918-ci il qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sin\u0259 h\u00f6rm\u0259tin bir ifad\u0259sidir.<br>31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n qanl\u0131 faci\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi yadda qal\u0131b v\u0259 onun xatir\u0259sinin ya\u015fad\u0131lmas\u0131 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin m\u00fch\u00fcm istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biridir. Tarixi ara\u015fd\u0131rmalar v\u0259 arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n sistemli v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildiyini s\u00fcbut edir. Az\u0259rbaycanl\u0131 tarix\u00e7il\u0259rv\u0259 beyn\u0259lxalq ekspertl\u0259r 1918-ci ild\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259ri t\u0259dqiq ed\u0259r\u0259k, onlar\u0131n soyq\u0131r\u0131m kimi tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm s\u00fcbutlar ortaya qoyublar. Qafqaz Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 \u0130nstitutu, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131 v\u0259 dig\u0259r elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259r bu istiqam\u0259td\u0259 geni\u015f i\u015fl\u0259r aparm\u0131\u015f, erm\u0259ni da\u015fnak-bol\u015fevik q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdiyi v\u0259h\u015filikl\u0259ri s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fdirmi\u015fl\u0259r.1918-ci il hadis\u0259l\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m faktlar\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn elmi-t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015fdir. Quba \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 a\u015fkarlanan k\u00fctl\u0259vi m\u0259zarl\u0131q 1918-ci il soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm maddi s\u00fcbutlar\u0131ndan biridir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 burada Quba Soyq\u0131r\u0131m\u0131 Memorial Kompleksi yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu memorial kompleks, 1918-ci ilin aprel-may aylar\u0131nda erm\u0259ni da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdiyi k\u00fctl\u0259vi q\u0259tliam\u0131n canl\u0131 \u015fahidi olan m\u0259zarl\u0131q \u00fcz\u0259rind\u0259 in\u015fa edilib v\u0259 bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm bir xatir\u0259 m\u0259kan\u0131d\u0131r.<br>Soyq\u0131r\u0131m\u0131n d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti ard\u0131c\u0131l siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u00fcr. X\u00fcsusil\u0259 Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin 1998-ci ild\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 f\u0259rmandan sonra 31 Mart hadis\u0259l\u0259rinin beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n elmi konfranslar, beyn\u0259lxalq forumlar v\u0259 s\u0259rgil\u0259r vasit\u0259sil\u0259 bu faci\u0259 bar\u0259d\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259r d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. Eyni zamanda, Az\u0259rbaycan diaspor t\u0259\u015fkilatlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259dbirl\u0259r ke\u00e7irir, xarici m\u0259tbuatda m\u0259qal\u0259l\u0259r d\u0259rc etdirir v\u0259 bu hadis\u0259nin tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259smi m\u00fcraci\u0259tl\u0259r edirl\u0259r.<br>H\u0259r il 31 Mart \u2013 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc kimi r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 qeyd olunur. Bu tarixd\u0259 \u00f6lk\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 an\u0131m t\u0259dbirl\u0259ri ke\u00e7irilir, \u015f\u0259hidl\u0259rin xatir\u0259si yad edilir. D\u00f6vl\u0259t r\u0259hb\u0259rliyi, ictimaiyy\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri v\u0259 g\u0259ncl\u0259r memorial kompleksl\u0259r\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k soyq\u0131r\u0131m qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sini an\u0131rlar. T\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 31 Mart hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 x\u00fcsusi d\u0259rsl\u0259r t\u0259\u015fkil olunur, s\u0259n\u0259dli filml\u0259r n\u00fcmayi\u015f etdirilir v\u0259 elmi seminarlar ke\u00e7irilir. Bak\u0131da v\u0259 \u00f6lk\u0259nin dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 soyq\u0131r\u0131m abid\u0259l\u0259ri ucald\u0131lm\u0131\u015f, 1918-ci il hadis\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259lak olmu\u015f insanlar\u0131n xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259n memorial kompleksl\u0259r yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<br>Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin v\u0259 diaspor t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n apard\u0131\u011f\u0131 diplomatik f\u0259aliyy\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u0259zi xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar 31 Mart hadis\u0259l\u0259rini soyq\u0131r\u0131m kimi tan\u0131ma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259qs\u0259di bu faci\u0259ni d\u00fcnya s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tam olaraq tan\u0131tmaq v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ox\u015far hadis\u0259l\u0259rin t\u0259krarlanmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259sini t\u0259min etm\u0259kdir. Bu istiqam\u0259td\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n tarixi \u0259dal\u0259ti b\u0259rpa etm\u0259k v\u0259 \u015f\u0259hidl\u0259rin xatir\u0259sini \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirm\u0259k yolunda atd\u0131\u011f\u0131 m\u00fch\u00fcm add\u0131mlard\u0131r.<br>Tarixi \u0259dal\u0259tin b\u0259rpa olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 diaspor t\u0259\u015fkilatlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 bu faci\u0259nin h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259r davam etdirilm\u0259lidir. Bu hadis\u0259l\u0259rin soyq\u0131r\u0131m kimi tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin parlamentl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259tl\u0259r edilm\u0259li, beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarda m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n diplomatik v\u0259 h\u00fcquqi m\u00fcst\u0259vid\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu faci\u0259nin d\u00fcnya ictimaiyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n daha geni\u015f tan\u0131naca\u011f\u0131na \u00fcmid var.<br>31 Mart hadis\u0259l\u0259rinin d\u00fcnya s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131d\u0131lmas\u0131, qurbanlar\u0131n xatir\u0259sinin daim an\u0131lmas\u0131 v\u0259 tarixi \u0259dal\u0259tin b\u0259rpa edilm\u0259si Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin v\u0259 xalq\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n tarixi v\u0259 m\u0259n\u0259vi borcdur. Bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n unudulmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri bilm\u0259li, milli tariximizi v\u0259 \u015f\u0259hidl\u0259rimizin xatir\u0259sini daim ya\u015fatmal\u0131d\u0131rlar.<br>Bu qanl\u0131 tarix q\u0131sa fasil\u0259l\u0259rl\u0259 b\u00fct\u00fcn XX \u0259sr boyu d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 t\u0259krarland\u0131. \u0130ndi o qanl\u0131 tarixd\u0259n 107 il \u00f6t\u00fcr. 1918-ci ild\u0259 Bak\u0131da v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0131r\u011f\u0131nlardan bu q\u0259d\u0259r vaxt \u00f6tm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, bu v\u0259h\u015filikl\u0259r xalq\u0131n qan yadda\u015f\u0131nda \u0259b\u0259di iz burax\u0131b. \u00d6t\u0259n \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri arams\u0131z soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 deportasiya siyas\u0259ti 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 x\u00fcsus\u0259n geni\u015fl\u0259nib. H\u0259min ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin Az\u0259rbaycanda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri etnik q\u0131r\u011f\u0131n haqq\u0131nda biz\u0259 \u00e7atan tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259ki faktlar Bak\u0131da, \u015eamax\u0131da, Qubada, Mu\u011fanda, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda, Qaraba\u011fda, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda v\u0259 \u00f6lk\u0259nin dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n amans\u0131zl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirildiyini, \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rin talan edil\u0259r\u0259k da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut edir.<br>Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f b\u00fct\u00fcn soyq\u0131r\u0131m\u0131 faci\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyevin 1998-ci il 26 mart tarixli \u201c31 mart az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d F\u0259rman\u0131 il\u0259 31 mart tarixi az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 g\u00fcn\u00fc elan edilib.<br>Xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 1918-ci ild\u0259 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 kimi faci\u0259li tariximizin sovet tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda saxtala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u00f6rt-basd\u0131r edilm\u0259sini t\u0259kc\u0259 tarixi bir an\u0131n unudulmas\u0131 kimi q\u0259bul etm\u0259k olmaz. Mart hadis\u0259l\u0259rinin saxtala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 tarix\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259t b\u0259sl\u0259y\u0259n erm\u0259ni xisl\u0259tinin gizl\u0259dilm\u0259si oldu. Bu is\u0259 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 XX \u0259sr tariximizd\u0259 yeni-yeni canl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131b.<br>1998-ci ild\u0259n b\u0259ri respublikam\u0131zda 31 mart h\u0259r il Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc kimi d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qeyd edilir. Bu hadis\u0259l\u0259ri, onlar\u0131n d\u0259rsl\u0259rini unutma\u011fa haqq\u0131m\u0131z yoxdur.<br>Tarix he\u00e7 zaman unudulmur, h\u0259m d\u0259 yaz\u0131l\u0131r. Erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259ri Az\u0259rbaycan tarixinin qanla yaz\u0131lm\u0131\u015f s\u0259hif\u0259si olsa da, g\u00fccl\u00fc Az\u0259rbaycan yerl\u0259\u015fdiyi b\u00f6lg\u0259d\u0259 s\u00f6z v\u0259 n\u00fcfuz sahibi olmaqla b\u00fct\u00fcn probleml\u0259rin \u00f6hd\u0259sind\u0259n h\u0259r zaman u\u011furla g\u0259lm\u0259k iqtidar\u0131ndad\u0131r.<br>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin m\u00fcvafiq S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, soyq\u0131r\u0131m\u0131 qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sinin yad edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 Quba \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Soyq\u0131r\u0131m\u0131 Memorial Kompleksi yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r il minl\u0259rl\u0259 insan q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259n soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n xatir\u0259sini yad etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn buran\u0131 ziyar\u0259t edir.<br>2013-c\u00fc il sentyabr\u0131n 18-d\u0259 m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131n yerind\u0259 Quba Soyq\u0131r\u0131m\u0131 Memorial Kompleksinin r\u0259smi a\u00e7\u0131l\u0131\u015f m\u0259rasimi ke\u00e7irilmi\u015fdir. M\u0259rasimd\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev demi\u015fdir: \u201cT\u0259bii ki, tarixin saxtala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na g\u00f6r\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu bizd\u0259n gizl\u0259dilirdi. Orada uzun ill\u0259r Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n qan\u0131n\u0131 t\u00f6k\u0259n quldurlar \u2013 onlar\u0131n l\u0259n\u0259tl\u0259nmi\u015f adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir, m\u0259s. \u015eaumyan v\u0259 onun kimil\u0259ri biz\u0259 q\u0259hr\u0259man kimi g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. M\u0259nc\u0259, bu, b\u00f6y\u00fck faci\u0259dir. Uzun ill\u0259r xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 v\u0259h\u015filikl\u0259r t\u00f6r\u0259d\u0259nl\u0259r sovet tarixind\u0259 q\u0259hr\u0259man kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verilmi\u015f, bir \u00e7ox yerl\u0259rd\u0259 onlar\u0131n heyk\u0259ll\u0259ri ucald\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Yaln\u0131z m\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 biz \u0259dal\u0259ti b\u0259rpa etdik. G\u00f6z\u0259l \u015f\u0259h\u0259rimizi, Bak\u0131m\u0131z\u0131 bu heyk\u0259ll\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259dik v\u0259 bu g\u00fcn onlar\u0131n yerind\u0259 g\u00f6z\u0259l parklar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Sahil park\u0131 var. Y\u0259ni tarix v\u0259 \u0259dal\u0259t z\u0259f\u0259r \u00e7ald\u0131. Bu g\u00fcn biz \u00f6z tariximiz\u0259 qay\u0131d\u0131r\u0131q. Biz tariximizin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rini bilirik v\u0259 bilm\u0259liyik. G\u0259nc n\u0259sil d\u0259 bilm\u0259lidir ki, xalq\u0131m\u0131z ke\u00e7mi\u015fd\u0259 hans\u0131 f\u0259lak\u0259tl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fib\u201d.<br>2018-ci il yanvar\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev 1918-ci il az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n 100 illiyinin qeyd edilm\u0259si haqq\u0131nda S\u0259r\u0259ncam imzalay\u0131b. S\u0259r\u0259ncamda deyilir: \u201cTarixi s\u00fcbutlar g\u00f6st\u0259rdi ki, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda v\u0259 sonlar\u0131nda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri qanl\u0131 aktlar\u0131n co\u011frafiyas\u0131 daha geni\u015f yay\u0131l\u0131b v\u0259 faci\u0259 qurbanlar\u0131n\u0131n say\u0131 g\u00f6zl\u0259nil\u0259nd\u0259n qat-qat \u00e7oxdur\u201d. M\u00fcasir g\u0259ncliyin \u0259sas v\u0259zif\u0259si g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t namin\u0259 obyektiv tariximiz\u0259 etinas\u0131zl\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259si, tariximizi d\u0259qiq \u00f6yr\u0259nm\u0259li v\u0259 qon\u015fular\u0131m\u0131z\u0131n kiml\u0259r oldu\u011funu he\u00e7 vaxt yaddan \u00e7\u0131xarmamal\u0131y\u0131q. Bu qiym\u0259tli tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r erm\u0259ni x\u0259yan\u0259tini, onlar\u0131n insanl\u0131\u011fa, b\u0259\u015f\u0259ri d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7evrilmi\u015f eyb\u0259c\u0259rlikl\u0259rini b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya qar\u015f\u0131s\u0131nda if\u015fa etm\u0259y\u0259 imkan yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 genosidin tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259hlil ed\u0259rk\u0259n XX \u0259srd\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti biz\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ac\u0131 tarixd\u0259n ibr\u0259t alaraq hadis\u0259l\u0259r\u0259 tarixi, siyasi v\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 aparmaq v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yi bu g\u00fcnd\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 vadar etm\u0259kd\u0259dir.<br>Erm\u0259nistan\u0131n terror\u00e7u siyas\u0259tinin bariz n\u00fcmun\u0259si olan faktlardan biri d\u0259 II Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259si m\u00fcdd\u0259tind\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259n kilometrl\u0259rl\u0259 uzaqda yerl\u0259\u015f\u0259n ya\u015fay\u0131n m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 at\u0259\u015f a\u00e7mas\u0131 idi. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 G\u0259nc\u0259, Ming\u0259\u00e7evir, X\u0131z\u0131 kimi b\u0131r s\u0131ra ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259find\u0259n ballistik raketl\u0259rl\u0259 bombardman edildi. Bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ikinci \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259h\u0259ri olan G\u0259nc\u0259ni x\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. 4-17 oktyabr tarixl\u0259ri m\u00fcdd\u0259tind\u0259 5 d\u0259f\u0259 h\u00fccuma m\u0259ruz qalan G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri \u0259n \u00e7ox z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259n \u015f\u0259h\u0259r oldu. M\u0259s\u0259l\u0259n, Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015fk\u0259sin pozulmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 G\u0259nc\u0259nin a\u011f\u0131r artilleriya at\u0259\u015fin\u0259 tutulmas\u0131 il\u0259 9 m\u00fclki \u015f\u0259xsin \u00f6ld\u00fcy\u00fc v\u0259 azya\u015fl\u0131lar da daxil olmaqla 35 n\u0259f\u0259rin yaraland\u0131\u011f\u0131, oktyabr\u0131n 17-d\u0259 edil\u0259n raket h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 13 n\u0259f\u0259rin h\u0259yat\u0131n\u0131 itirdiyi, 50-d\u0259n \u00e7ox insan\u0131n yaraland\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum oldu. G\u0259nc\u0259d\u0259n sonra ikinci \u0259n \u00e7ox z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259n \u015f\u0259h\u0259r B\u0259rd\u0259 idi. B\u0259rd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin m\u00fclki \u015f\u0259xsl\u0259ri h\u0259d\u0259f almas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 20 m\u00fclki \u015f\u0259xs h\u0259yat\u0131n\u0131 itir\u0259rk\u0259n, 60-dan \u00e7ox insan yaraland\u0131. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya Az\u0259rbaycanda g\u00fcnahs\u0131z insanlara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n bu terrora g\u00f6zl\u0259rini yumsa da, s\u0259ssiz qalma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fsalar da, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 sosial platformalar vasit\u0259sil\u0259 b\u00fct\u00fcn h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 bacard\u0131. Az\u0259rbaycan tarixinin 1993-2003-c\u00fc ill\u0259r d\u00f6vr\u00fc \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev onilliyidir. M\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259 \u201cm\u00fcv\u0259qq\u0259ti at\u0259\u015fk\u0259s rejiminin\u201d yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u00f6lk\u0259d\u0259 daxili sabitliy\u0259 nail olunmu\u015f, d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyimiz m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilmi\u015f, h\u0259rbi s\u0259nayemiz qurulmu\u015f, siyasi, iqtisadi, h\u00fcquqi v\u0259 s. sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259sasl\u0131 islahatlar ke\u00e7irilmi\u015f, qlobal layih\u0259l\u0259r\u0259 imza at\u0131lm\u0131\u015f, respublikam\u0131z t\u0259dric\u0259n d\u00fcnya birliyinin s\u0131ralar\u0131nda yer alm\u0131\u015f v\u0259 say\u0131l\u0131b-se\u00e7ilm\u0259y\u0259, s\u00f6z sahibi olma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131.<br>M\u00fcharib\u0259nin taleyini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n ba\u015fda Ali Ba\u015f Komandan\u0131m\u0131z c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev olmaqla, d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda \u0259sl q\u0259hr\u0259manl\u0131q g\u00f6st\u0259r\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259sg\u0259ri v\u0259 onun c\u0259sur komandirl\u0259ri idi. Ali Ba\u015f Komandan c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 sentyabr\u0131n 27-d\u0259n ba\u015flanan V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si \u015fanl\u0131 q\u0259l\u0259b\u0259 il\u0259 sona \u00e7atd\u0131, 44 g\u00fcn davam ed\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Ordusu i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n 30 il \u0259rzind\u0259 qurdu\u011fu silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini darmada\u011f\u0131n ed\u0259r\u0259k, b\u00f6y\u00fck z\u0259f\u0259r\u0259 imza atd\u0131. Bu 44 g\u00fcn\u00fcn h\u0259r g\u00fcn\u00fc bizim \u015fanl\u0131 tariximizdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Ali Ba\u015f Komandan \u0130lham \u018fliyev bildirib: \u201cAz\u0259rbaycan 44 g\u00fcnd\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 tarixl\u0259 haqq\u0131-\u0259dal\u0259ti, beyn\u0259lxalq h\u00fcququ b\u0259rpa etdi, i\u015f\u011fala son qoydu, \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si\u201d ifad\u0259si art\u0131q yoxdur\u201d. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Ali Ba\u015f Komandan c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin liderliyi il\u0259 44 g\u00fcnl\u00fck m\u00fcdd\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259r\u0259 dastan olan bir q\u0259l\u0259b\u0259y\u0259 imza atd\u0131. Aylar, ill\u0259r \u00f6t\u0259c\u0259k, bu m\u00fcharib\u0259 he\u00e7 k\u0259sin dilind\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259c\u0259k. Kitablar, d\u0259rslikl\u0259r yaz\u0131lacaq, bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131 is\u0259 q\u0259hr\u0259manlar olaraq an\u0131lacaq. Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fanl\u0131 h\u0259rbi-siyasi tarixinin n\u00f6vb\u0259ti \u015fanl\u0131 s\u0259hif\u0259si yaz\u0131ld\u0131. Tarixi bir missiya ba\u015fa \u00e7atd\u0131 v\u0259 Qaraba\u011f problemi beyn\u0259lxalq h\u00fcququn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq, \u00f6lk\u0259mizin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259ll edildi. Biz\u0259 bu Q\u0259l\u0259b\u0259ni ya\u015fadan M\u00fcz\u0259ff\u0259r Ali Ba\u015f Komandan\u0131m\u0131za, r\u0259\u015fad\u0259tli Az\u0259rbaycan Ordusuna, V\u0259t\u0259n torpaqlar\u0131 u\u011frunda canlar\u0131ndan ke\u00e7\u0259n igid o\u011fullar\u0131m\u0131za minn\u0259tdar\u0131q. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin siyasi varisi, Ali Ba\u015f Komandan c\u0259nab \u0130lham \u018fliyev Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n birin\u0259 imza atd\u0131.<br>Az\u0259rbaycan bir daha h\u0259m \u00f6n c\u0259bh\u0259d\u0259, h\u0259m d\u0259 informasiya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 c\u0259sur m\u00fcbariz\u0259si il\u0259 birliyinin sars\u0131lmaz v\u0259 \u0259b\u0259di oldu\u011funu s\u00fcbut etdi.<br>Az\u0259rbaycan xalq\u0131 v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti h\u0259r zaman soyq\u0131r\u0131m\u0131 qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sini ehtiramla yad edir, d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tini bu tarixi hadis\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259rs alma\u011fa, erm\u0259ni fa\u015fizminin \u0259sl mahiyy\u0259tini if\u015fa etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<br>Qaraba\u011f bizimdir! Qaraba\u011f Az\u0259rbaycand\u0131r! Z\u0259f\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131nd\u0131r!<br>Ya\u015fas\u0131n \u015fanl\u0131 Az\u0259rbaycan Ordusu! Ya\u015fas\u0131n Az\u0259rbaycan xalq\u0131! Ya\u015fas\u0131n Az\u0259rbaycan! Ya\u015fas\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti C\u0259nab \u0130lham \u018fliyev!<\/p>\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 d\u0259rin izl\u0259r buraxan faci\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 31 Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131d\u0131r. Bu hadis\u0259, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda apard\u0131\u011f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tinin \u0259n qanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi<\/p>","protected":false},"author":2,"featured_media":25498,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[137],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25497"}],"collection":[{"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25497"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25497\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25520,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25497\/revisions\/25520"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25498"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25497"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25497"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/legacy.dia.edu.az\/ru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25497"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}